Luồng xanh sầu riêng: Khi logistics tích hợp trở thành lợi thế xuất khẩu
Từ câu chuyện ùn ứ container, rủi ro kiểm nghiệm và áp lực mã số GACC, ngành sầu riêng Việt Nam đang bước vào một giai đoạn mới: cạnh tranh không chỉ bằng sản lượng, mà bằng năng lực quản trị chuỗi lạnh, dữ liệu hồ sơ và trách nhiệm logistics xuyên suốt.
Tuấn Minh
Áp lực mới sau những con số tăng trưởng
Các Nghị định thư về kiểm dịch thực vật cho sầu riêng tươi và sầu riêng đông lạnh đã mở ra cơ hội lớn cho nông sản Việt Nam tại thị trường Trung Quốc. Năm 2024, sầu riêng đạt kim ngạch hơn 3,3 tỷ USD, chiếm gần một nửa tổng giá trị xuất khẩu rau quả của cả nước; riêng Trung Quốc đóng góp khoảng 3,2 tỷ USD, tương đương 91% kim ngạch ngành hàng.
Tuy nhiên, sự phụ thuộc lớn vào một thị trường cũng khiến chuỗi xuất khẩu trở nên dễ tổn thương. Khi GACC đình chỉ một số vùng trồng, nhà máy đóng gói do phát hiện dư lượng cadimi vượt ngưỡng, hoặc khi các phòng kiểm nghiệm cadimi và vàng O tạm dừng hoạt động, dòng chảy hàng hóa lập tức bị tác động. Gần 2.000 container sầu riêng từng bị ùn ứ tại kho, trên đường vận chuyển và khu vực cửa khẩu là lời nhắc rõ ràng: xuất khẩu chính ngạch không còn là câu chuyện đưa hàng đến biên giới, mà là quản trị rủi ro từ đầu nguồn.
Với ngành hàng có chu kỳ chín sinh lý ngắn, mỗi giờ chờ đợi đều có thể chuyển hóa thành chi phí. Sai lệch nhiệt độ, gián đoạn nguồn điện container lạnh, chậm sang tải hoặc thiếu đồng bộ chứng từ đều có thể làm giảm chất lượng hàng, tạo lý do để đối tác ép giá, kéo dài kiểm hóa hoặc từ chối nhận hàng.
Từ logistics phân mảnh đến quản trị một đầu mối
Điểm nghẽn lớn nhất của nhiều doanh nghiệp xuất khẩu không nằm ở năng lực sản xuất, mà ở cách tổ chức logistics theo kiểu rời rạc. Chủ hàng có thể thuê riêng xe lạnh, riêng đại lý hải quan, riêng đơn vị sang tải và riêng đầu mối xử lý chứng từ. Mỗi mắt xích có thể vận hành đúng phần việc của mình, nhưng khi xảy ra sự cố, trách nhiệm lại bị chia cắt.
Trong chuỗi lạnh sầu riêng, sự rời rạc này đặc biệt nguy hiểm. Sầu riêng tươi cần được kiểm soát nhiệt độ 13-15°C, thông gió phù hợp; hàng cấp đông phải duy trì nhiệt độ lõi từ -18°C trở xuống. Nếu container lạnh bị gián đoạn, nếu xe phải chờ lâu tại bãi, hoặc nếu dữ liệu hồ sơ không khớp với thông tin trên bao bì và hệ thống CIFER, toàn bộ lô hàng có thể bị đưa vào luồng kiểm tra nghiêm ngặt.
Từ góc nhìn của nhà cung cấp dịch vụ, U&I Logistics cho rằng mô hình tích hợp là lời giải cần thiết. Thay vì chia nhỏ dịch vụ cho nhiều nhà thầu, toàn bộ hành trình từ cơ sở đóng gói, vận chuyển trung chuyển, kiểm soát nhiệt độ, chuẩn bị hồ sơ, thông quan và sang tải biên giới cần được đặt dưới một đầu mối chịu trách nhiệm. Khi dữ liệu nhiệt độ và dữ liệu chứng từ cùng vận hành trên một nền tảng quản trị tập trung, chủ hàng có thể nhìn thấy rủi ro sớm hơn và xử lý trước khi tổn thất xảy ra.
“Điểm yếu cốt lõi không phải là doanh nghiệp thiếu hiểu biết về quy trình, mà là tư duy mua dịch vụ phân mảnh. Khi thuê xe lạnh, đại lý hải quan và môi giới sang tải từ nhiều đầu mối độc lập, chủ hàng trở thành bên duy nhất gánh rủi ro tài chính nếu chuỗi cung ứng gặp sự cố. Một đầu mối chịu trách nhiệm xuyên suốt là chìa khóa để bảo vệ giá trị lô hàng tại cửa khẩu.” - Ông Trần Huy Tuấn, Trưởng Bộ phận Phát triển thị trường U&I Logistics
Luồng xanh mở chuẩn cạnh tranh mới
Việc hình thành quy trình Luồng xanh cho sầu riêng cho thấy định hướng quản lý đang dịch chuyển từ “kiểm soát tại cửa khẩu” sang “kiểm soát từ đầu chuỗi”. Quy trình này bao phủ nhiều khâu: kiểm nghiệm đất tại vùng trồng, chăm sóc, thu hoạch, gắn tem truy xuất, kiểm dịch thực vật và cấp chứng nhận xuất xứ ngay tại địa phương.
Lô sầu riêng đầu tiên áp dụng quy trình Luồng xanh đã thông quan tại cửa khẩu Hữu Nghị ngày 10/4/2026, rút ngắn thời gian từ thu hoạch đến qua biên giới còn khoảng 6 ngày, so với 8-11 ngày theo phương thức truyền thống. Đây không chỉ là cải thiện về tốc độ, mà còn là bước tiến về tính minh bạch của dữ liệu chuỗi.
Khi Luồng xanh được mở rộng sang các mặt hàng nông sản khác, lợi thế sẽ thuộc về những doanh nghiệp làm chủ được cả vận hành vật lý và dòng dữ liệu. Trong bối cảnh tiêu chuẩn nhập khẩu ngày càng chặt chẽ, logistics tích hợp không còn là dịch vụ hỗ trợ phía sau, mà trở thành năng lực cạnh tranh trực tiếp của nông sản Việt Nam trên thị trường chính ngạch.
Câu chuyện của sầu riêng vì vậy không chỉ là câu chuyện của một ngành hàng đang tăng trưởng nhanh. Đó là tín hiệu cho thấy xuất khẩu nông sản Việt Nam đang bước vào thời kỳ cạnh tranh bằng tiêu chuẩn, dữ liệu và năng lực tổ chức chuỗi. Ai kiểm soát được chuỗi lạnh, hồ sơ và trách nhiệm vận hành, người đó có nhiều cơ hội giữ được giá trị của nông sản Việt trong những mùa vụ tới.
